Klik hier om de vernieuwde weblog Theoblogie te bezoeken.

Volgens de Maya’s komt de ondergang van de wereld op 21 december 2012. Niet zozeer de ondergang is voorspeld meent Marc Mulders, maar veeleer de transitie naar een betere wereld na een periode van onrust en chaos.

De Apokalyptische literatuur is van groot belang in de geschiedenis van de joods-christelijk-islamitische traditie, aangezien de overtuigingen zoals de verrijzenis uit de doden, de dag des oordeels, de hemel en de hel daarin alle expleciet worden gemaakt.

De Apokalyps is geschreven door de apostel Johannes rond het jaar 90, op het eiland Patmos, waar hij een visoen, een openbaring kreeg, waarin Jezus hem opdroeg zeven brieven te schrijven aan de christenen van zeven geloofsgemeenschappen die gebukt gingen onder de Romeinse overheersing.

Het is een tekst over het vergaan van de wereld, het einde van de geschiedenis en de terugkeer van Jezus die als het ware de hemel op aarde vestigen zal. Je zou bijna zeggen een virtuele wereld, want Johannes schrijft dat er in die prachtige nieuwe wereld geen zon of maanlicht nodig is, omdat simpelweg God door zijn aanwezigheid alleen alles verlichten zal.

Door deze paradijselijke vergezichten te schetsen gaf de schrijver hoop aan de door de Romeinen onderdrukte christenen. Johannes verhaalt pagina’s lang over dood en verderf, kommer en kwel. Met elke pagina neemt de duisternis toe, maar aan het eind gloort er dus licht; er is voor de lezer een uitzicht op een nieuw begin, op betere tijden. Hiermee is het van een verhaal voor de toehoorders in het jaar 90 geworden tot een verhaal voor elke generatie daarna; over de tijdloze overwinning van het goede over het kwade, en de evolutie van de eenwording van de hele mensheid en de vergeestelijking van de materie.

In veel culturen zijn verhalen over het falen van de mensheid in hoogmoed en hebzucht te vinden. Er wordt in de Apokalyps een neerwaartse spiraal beschreven van de cultuur, om ten slotte te eindigen bij Payback day: op die laatste dag des oordeels zal de mens gewogen worden op de weegschaal van de gerechtigheid; heeft hij slecht gedaan dan strompel hij naar de hel, is de (naasten)liefde gebezigd dan vliegt hij als een vlinder door naar het licht, naar de hemel. (In de Bijbel en ook in  de Koran is dat oordeel gegrond op een levensboek van eenieder, waarin alle goede en slechte daden zijn opgesomd).

De transitie van de verduistering van de aarde naar de ‘verlichting’ speelt ook in de Mayacultuur een grote rol. In de Maya-kalender (al dan niet juist ontcijferd en of goed geïnterpreteerd door de verschillende wetenschappers in de loop der tijden) werd de ondergang van de wereld op 21 december 2012 vastgesteld, waarna de uitverkoren mens naar een meer spirituele wereld zal reizen. Hierbij wil deze glossy stilstaan; de mogelijke transitie van een welhaast ‘verloren tijd’ naar een nieuw heroverd en herwonnen elan. Dus na de ‘ondergang’ de doorstart. Maar dat gebeurt natuurlijk pas nadat de wereld eerst in real time ‘een lesje’ is geleerd.

Het A-woord wordt heden ten dage veelvuldig gebruikt in de media om de verontrustende gebeurtenissen van de laatste tijd te duiden; van de brute aanslag in Noorwegen tot de plunderingen Londen, van de vulkaanerupties modderstromen orkanen en andere weerdemonen die de pop- en dancefestivals plotsklaps verduisterden,tot de zwarte maandagen op de beurzen ten gevolge van de euro-crisis.

Daarom is het denk ik goed om in alle verwarring over de wereld, en derhalve het veelvuldige gebruik van het A-woord, nog eens de hele tekst van de Openbaring integraal af te drukken en te verspreiden. Misschien herkennen wij, en erkennen nu, dat we er met z’n allen even de schouders onder moeten zetten wil het leefbaar blijven hier op aarde.

De bijbeltekst is voor deze gelegenheid opgepimpt met illustraties die niet zozeer de tekst zelf pogen te verduidelijken, maar meer de totale klaagzang die de Apokalypse toch ook is, een ‘melodie’ geven. Want een klaagzang is het zeker, maar dan wel een met een happy end. Op het einde is er dan toch dat uitzicht op een paradijs op aarde, op een ‘hemels Jeruzalem’. Zonnestralen!

In de Apokalyps wordt het kwade tegenover het goede gesteld. Het ‘kwade’ poog ik te vangen in enigszins enge geënsceneerde stillevens, waarvoor ik knipsels combineer met paddestoelen, bloemkelken, slakken, insecten en restjes van dierskeletten, uit de bossen rondom mijn atelier verzameld. Het ‘goede’ verbeeld ik in beelden van bloem-harten in tegenlicht en zonnestralen ‘die van elders’, van boven’ komen.

Tot slot. De Farizeeën en de Sadduceeën kwamen Hem op de Proef stellen door te vragen hun een teken uit de hemel te laten zien. Maar Hij gaf ten antwoord: “Des avonds zegt ge: Het wordt mooi weer, want de hemel is rood. En bij zonsopgang: Vandaag komt er storm, want het rood van de hemel ziet er onheilspellend uit! Dus het aanzien van de hemel weet ge wel te beoordelen. Ziet gij de tekenen der tijden dan niet?
( Mt 16,2-3 ).

Marc Mulders, Oostelbeers

—
Marc Mulders (1958) is Nederlands schilder, aquarellist, fotograaf en glazenier. Hij is vooral bekend van zijn olieverfschilderijen waarin hij de loop van de natuur volgt. Hij vervaardigde o.a. glas-in-lood-ramen voor de Nieuwe Kerk (Amsterdam) en voor de Sint Jan in Den Bosch. Zijn werk is opgenomen in collecties van 18 Nederlandse musea. Zie voor informatie: www.marcmulders.com

De Moslims? Nergens zijn ze in en rond het debat in de Tweede Kamer over Koosjer en Halal slachten te bekennen. Waarom sluiten zij niet de rijen? Waarom laten ze niet één stem horen?
De Joodse gemeenschap heeft de organisatie, de Moslims hebben de massa. Samen zouden we het toch moeten kunnen redden. Ook in de jaren tachtig hebben zij de Joden het werk laten doen. Hun stem hoorde je toen ook al niet.

In het publieke debat van de afgelopen maanden werden bovenstaande uitspraken veelvuldig gehoord. In een radiodebat, nog maar enkele dagen geleden, kreeg het CMO, het Contactorgaan Moslims en Overheid, opnieuw het verwijt dat zij zich nauwelijks roerde en dat zij de belangen van de Islamitische gemeenschap in Nederland zou verkwanselen.

Zelf had ik het genoegen de afgelopen maanden met en te midden van de Moslimgemeenschap gezamenlijke standpunten in te nemen en belangen te verdedigen met betrekking tot het ritueel slachten. Wij waren samen in gesprek in de gebouwen van de Eerste en de Tweede Kamer. Wij bezochten samen fractiebijeenkomsten. Wij ontmoeten elkaar tijdens expert meetings.

Daardoor is bij mij wel een ander beeld ontstaan over de inzet en de participatie van de Islamitische gemeenschap in Nederland en de beeldvorming daarover dan de hierboven geschetste.

Hoe zit de situatie feitelijk in elkaar?

In de jaren tachtig was het de Dierenbescherming die door middel van een studierapport over ritueel slachten de strijd aanbond met de Moslim en met de Joodse gemeenschap. De Joodse gemeenschap confronteerde toenmalig staatssecretaris Ad Ploeg met een aantal belangwekkende feiten die de auteurs van het studierapport foutief, ondeskundig en onvolledig hadden weergegeven. De strijd werd toen inderdaad nagenoeg volledig door de Joodse gemeenschap alleen gevoerd. Voor ons als Joodse gemeenschap bleek al heel gauw hoe dat kwam. De eerste generatie van de moslimgemeenschap, althans van Marokkaanse en Turkse herkomst, was nog helemaal niet zo lang hier. Bij velen van hun leefde de gedachte dat zij na het beëindigen van hun werkzame periode in Nederland terug zouden gaan naar hun moederland. De pogingen van een staatssecretaris, daartoe gestimuleerd door de Nederlandse dierenbescherming, om het Halal-slachten te beperken, en het ging op dat moment alleen maar over het export slachten was voor de Moslims niet belangrijk. Hoe een negatief beeld door het beperken van Halal-slachten zou kunnen ontstaan over de Islamitische levenswijze hield die generatie niet echt bezig. “ Over een aantal jaren hebben wij dit land allang weer verlaten”.

In de loop der tijd ontstond echter toch een ander beeld. De eerste generatie bleek voor een groot deel toch hier te zijn gebleven. Haar kinderen groeiden hier op. Deze gingen naar school, gingen aan het werk, studeerden en trouwden. En zo ontstond een tweede en een derde generatie Moslims die inmiddels goed geëmancipeerd was binnen de Nederlandse samenleving.

Aan de ene kant ontstond hierdoor de situatie dat in ieder geval dit segment van Islamitisch Nederland goed aanspreekbaar werd en prima voor haar belangen kon opkomen. Maar aan de andere kant stonden de veranderingen inde opbouw van de samenleving niet stil. Ook Moslims uit andere nieuwe immigratielanden voegden zich bij de immigrantenstromen. Uit tal van andere landen kwamen Moslims naar Europa. Ieder met hun eigen achtergrond, verstaan van de Koran en de traditie. En ieder ook met de eigen interpretatie en uitleg van de religieuze verplichtingen. Anders dan de Joodse gemeenschap was de diversiteit van de nieuwgekomen Islamitische groeperingen vele malen groter. Daarnaast hadden zich al veel eerder de Moslims uit het voormalig Nederlands-Indië en later uit Suriname de Antillen hier al gevestigd.

Dit creëerde niet alleen diversiteit op nationaal of politiek gebied maar ook binnen de presentatie van religieuze context van de Islam.

De beschikbare ruimte binnen deze beschouwing is eigenlijk te beperkt om die diversiteit in haar geheel te beschrijven. Maar zij is er mede oorzaak van dat het nauwelijks doenlijk is om van de Moslimgemeenschap hier in ons land ook maar te verwachten dat zij zich massaal door één of ook enkele organen kan laten vertegenwoordigen.

Daarnaast moeten wij ook niet uit het oog verliezen dat op een aantal andere gronden de vergelijking met de Joodse gemeenschap eveneens mank gaat. De Joodse gemeenschap maakt al bijna vierhonderd jaar deel uit van de ´gevestigde orde´in onze samenleving. Daar was de eenheid ook niet zo vrijblijvend ontstaan. De Joodse gemeenschap werd verenigd onder slechts twee kerkgenootschappen niet omdat zij dat zo graag wilde. Dit gebeurde op last van een dwingende negentiende-eeuwse overheid.

Door de relatief korte tijd van het verblijf van de Moslimgemeenschap in Nederland zijn ook nog lang niet alle sociale en maatschappelijke verschillen binnen al die verschillende nationaliteiten en culturen vereffend. Iets wat een langduriger verblijf voor een goed deel wel zal kunnen bereiken.

Dit zijn allemaal factoren die in mijn ogen een waardeoordeel over het gebrek aan eensgezindheid en het nog niet voldoende gezamenlijk optrekken niet terecht maakt. De afgelopen maanden heeft het CMO, maar ook andere organisaties, een geweldige krachtinspanning getoond om zich te weer te stellen tegen de aanvallen op de Halal-slacht. krachtinspanning die een afspiegeling is van de mogelijkheden die er op dit moment bestaan. Het is een krachtinspanning die bij mij in ieder geval veel respect afdwingt.

Amsterdam, 12 december 2011-12-11
Rabbijn Lody B. van de Kamp (BEd.)

—
Lody B. van de Kamp (1948) studeerde voor rabbijn aan talmoedscholen in Zwitserland en Engeland. Hij was daarna als rabbijn verbonden aan verschillende orthodox-Joodse gemeenten. Van de Kamp publiceert regelmatig in landelijke en lokale dag- en weekbladen. Ook geeft hij regelmatig spreekbeurten over Israël en het Jodendom.

Bij Uitgeverij Boekencentrum verschijnt in maart zijn nieuwe boek Dagboek van een verdoofd rabbijn. In dit dagboek schrijft hij over al zijn pogingen, debatten en gesprekken om inzicht te geven in zijn drijfveren, zijn traditie en de liefde van Joden voor de dieren. Om dit boek te bestellen, klik hier.

Bij Uitgeverij Mozaïek verscheen van zijn hand een aantal romans: Oorlogstranen, Weeskinderen en Alleen.

Dat de opstanding wordt vergeestelijkt is dáárom opmerkelijk, omdat in het klassieke joodse spraakgebruik opstanding altijd een lichamelijke aangelegenheid is (in het heidense spraakgebruik rond het begin van onze jaartelling was het niet anders). De voormalige joodse farizeeër Saulus wijdt niet voor niets als de apostel Paulus in zijn eerste brief aan de Korintiërs een uitgebreide paragraaf aan de opstanding van het lichaam. Liefst twintig verzen besteedt hij aan de vraag hoe (lees: met wat voor lichaam) de doden worden opgewekt. Ik heb de vraag die Paulus in 1 Korintiërs 15 beantwoordt tot titel van mijn boek gemaakt en onderzocht hoe met name Paulus en de bijbelse evangelisten tegen de achtergrond van het Oude Testament en de intertestamentaire literatuur over het opstandingsbestaan spreken.

Dat leverde verrassende inzichten op. Niet alleen dat opstanding in de joodse literatuur per definitie lichamelijke opstanding is, maar bijvoorbeeld ook dat het Nieuwe Testament in vergelijking met de genoemde literatuur op unieke wijze over de opstanding van Christus en zijn gemeente spreekt door zowel continue als discontinue karakteristieken van hun opstandingsbestaan te schetsen: de herkenbare Jezus verschijnt door gesloten deuren heen, de gestorven gelovige ontvangt een bij zijn of haar unieke identiteit passend lichaam dat tegelijkertijd grondig veranderd is. Een van de meest verrassende inzichten deed ik op bij de bestudering van het paulinische gedachtengoed, toen ik ontdekte dat voor Paulus het hedendaagse transformerende werk van de Geest in het innerlijk van de gelovigen niets minder is dan een voorstadium van het transformerende werk van diezelfde Geest bij de wederopstanding der doden. Wanneer de hier en nu begonnen inwendige verandering naar het beeld van Christus wordt voltooid bij de wederopstanding, gaat – om een beeld van de exegeet Harris te gebruiken – de ‘pop’ van de vernieuwde innerlijke mens plotseling over in de vlinder van de uiteindelijk ook lichamelijk herschapen gelovige. Spannend blijft de vraag wanneer naar Paulus’ besef deze laatste transformatie plaatsvindt: de ‘ontvangst’ van het opstandingslichaam lijkt hij niet exclusief te koppelen aan de wederkomst van Christus, maar tevens aan het moment van iemands heengaan. In dat geval zou het dikwijls veronderstelde ‘interim’ tussen iemands dood en Christus’ wederkomst welbeschouwd geen tussentijd meer zijn, en zeker niet een ‘ont-lichaamde’ tussentijd!

Volgend op een bespreking van het bijbelse en parabijbelse materiaal schets ik in het laatste hoofdstuk op grond van de gegevens uit de bijbelse ‘kenbronnen’ de contouren van het opstandingsbestaan. Dat blijkt te worden gekenmerkt niet alleen door lichamelijkheid, maar bijvoorbeeld ook door de plaats die de schepping in dat bestaan inneemt en door een onverdeelde toewijding aan God (waardoor, Godzijdank, het risico van een herhaling van de ‘zondeval’ ongedaan wordt gemaakt).

Ik bespreek in het slothoofdstuk ook het hogerdimensionaliteitsmodel van Van den Brom, een intrigerend eigentijds model dat kan helpen het opstandingsbestaan inzichtelijk te maken en dat ik verder uitbouw.

Vanuit de gedachte dat het bijbelse spreken over de opstanding niet alleen discontinue maar ook continue elementen bevat, komt ten slotte de vraag aan de orde wat met het oog op de toekomst de waarde is van verantwoord ethisch handelen in het heden, evenals de vraag of wij onze geliefden bij de wederopstanding zullen herkennen. De laatste vraag dient mijns inziens positief beantwoord te worden.

Tijdens een recente ontmoeting met een groep mensen die onder leiding van hun predikant mijn boek bestudeerd hadden, zei een van de deelnemers aan het einde van de avond: ‘U hebt het allemaal wel mooi beschreven, maar er is nog nooit iemand teruggekeerd.’ Ik keek haar aan en zei: ‘Is ons geloof niet gebouwd op het feit dat er Eén is die – de anderen vooruit – al uit de dood is teruggekomen?’ Wanneer we mét het Nieuwe Testament dat laatste serieus nemen, dient de vraag zich aan wat we – bij alles wat we nog niet weten – reeds kunnen zeggen over het bestaan dat ons in het spoor van Christus’ opstanding wacht. Het is die vraag die ik in mijn boek heb willen beantwoorden.

Harmen U. de Vries

—
Van dr. Harmen U. de Vries verscheen bij Uitgeverij Boekencentrum onlangs het boek Hoe worden de doden opgewekt? Leven na de dood. Maar hoe dan? Een spannende bijbels-theologische doordenking.

Radio-interview
Beluister het gesprek tussen Andries Knevel en dr. Harmen de Vries naar aanleiding van Hoe worden de doden opgewekt? Om het radio-interview te beluisteren, klik hier.

Inleiding bij december door prof. dr. Gerard Dekker:
Bonhoeffer noemt de tijd het kostbaarste goed waarover we beschikken en daarom moeten we daar bewust mee omgaan. Dan hoeven we niet over verloren tijd te spreken. De door ons beleefde tijdelijkheid mogen we ook niet minachten of verwaarlozen met het oog op de eeuwigheid. Want: als u de eeuwigheid wilt vinden, dien dan de tijd. En dat staat, typisch voor Bonhoeffer, gelijk aan: als u God wilt, houd u dan aan de wereld.

Maar als de tijd met de dood voor ons ophoudt, wat dan? De kerk kan op de vraag waar onze doden zijn niets anders doen dan op God wijzen en zeggen dat ze bij God zijn. Er bestaat geen kennis over de doden zonder Godsgeloof. Expliciet zegt Bonhoeffer dat het christendom geen onsterfelijkheidsgeloof kent. Dus dood is dood, het einde van het leven? Nee, want er komt een nieuwe wereld, en ik en u zullen daarbij zijn.

Volgens de overlevering waren de laatste woorden van Bonhoeffer: Dit is het einde, voor mij het begin van leven. Hij had dit ook tijdens zijn leven al een paar keer gezegd, dat het leven pas begint wanneer het hier ophoudt; en: daar eerst beginnen we werkelijk te leven. Dat is geen onderwaardering van het leven hier en nu, dat is na al het voorgaande wel duidelijk. Het is dus ook geen uitdrukking van een onsterfelijkheidsgeloof. Bij Bonhoeffer betekent het de zekerheid van een nieuwe, een vernieuwde wereld aan het eind der tijden, en dáár zullen wij leven. Niet onze ziel gaat naar Christus in de hemel, hij komt naar ons toe op aarde, hij blijft de aarde trouw. Misschien vormt dit ook de achtergrond voor de plicht om naar de toekomst toe te leven. We moeten heel bewust het heden én de toekomst onder ogen zien, omdat we een verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van de geschiedenis hebben. Denken en handelen met het oog op de volgende generatie en tegelijk zonder angst of zorg iedere dag bereid zijn heen te gaan – dat is de houding die ons praktisch opgedrongen wordt.

Uit het dagboek van Dietrich Bonhoeffer:
Waar zijn onze doden? Waar zullen we na onze eigen dood zijn? De kerk maakt er aanspraak op een antwoord te hebben op deze laatste, deze meest onmogelijke vraag van de mens. Misschien hebben we er allang in berust dat het met de dood afgelopen is, dat de mensen zullen terugkeren tot het Niets, waaruit zij eens kwamen. En toch kan onze liefde het niet laten hen te zoeken; zij doet overal navraag of dan niemand het weet waar de geliefde mens is heen gegaan. De kerk wijst helemaal niet naar de doden, ze zegt helemaal niet het een of ander over hen, ze wijst ook niet naar occulte werelden, naar de wereld van de doden, maar zij wijst alleen naar God zelf. Gods wereld is boven alle mensenwerelden verheven. Niemand anders kan daarover spreken dan God zelf. En in die wereld moeten wij onze doden zoeken. Wie dus met de brandende vraag, waar zijn doden zullen zijn, naar de kerk komt, die wordt in de allereerste plaats op God zelf gewezen. Er bestaat geen kennis over de doden zonder Godsgeloof. God is de Heer van de doden en hij heeft hun lot in zijn hand; en alleen wie weet heeft van hem, heeft weet van zijn doden.

… maar de rechtvaardigen zijn in vrede (Wijsheid 3:3). Wie naar de doden vraagt en werkelijk antwoord hebben wil, wie geen genoegen neemt met halve troost, die moet de weg tot God durven gaan en hem zelf vragen – en hij zal antwoorden. Voor degenen die geloven geldt, en hij zegt het zijn gemeente met alle zekerheid: ze zijn bij mij, ze zijn in vrede. Gods wereld is vrede, laatste vrede na laatste strijd. Gods ‘maar’ is het, dat tegen al ons denken en zoeken ingaat. Gods ‘maar’ is het dat de doden niet laat sterven, dat hen opwekt en tot hem leidt. Gods ‘maar’ is het dat de dood tot een slaap maakt, dat ons in een nieuwe wereld doet wakker worden. Gods ‘maar’ is het dat de doden in het paradijs brengt. ‘Maar’ de rechtvaardigen zijn in vrede – dat betekent dus dat het waarachtig niet het vanzelfsprekende is, maar het geheel en al nieuwe, het geheel en al laatste, iets wat van God uit geschiedt. Niet onze vrede, maar Gods vrede. Dat het leven pas begint wanneer het hier ophoudt, dat alles alleen maar voorspel is voor het gesloten doek – dat moeten jongeren en ouderen bedenken.

Misschien komt het u kinderlijk voor dat wij zo spreken. Maar kunnen wij met het oog op deze dingen anders dan zo kinderlijk spreken? Zijn wij dan tegenover zulke dingen werkelijk iets anders dan kinderen, onwetende kinderen?

Perspectieven
In het eerste deel, ‘Perspectieven’, schetst Henk de Roest de achtergronden van kerksluiting. Wat zijn de oorzaken? Hij somt een groot aantal factoren op die wisselend worden gewogen. Zoals de leiding van de kerk, demografische factoren als mobiliteit en moderne communicatiemiddelen, de afname van middelen en mensen (speciaal de jongeren), verschuiving van de betekenis van de kerk voor het geloof (een cultuur van kiezen in plaats van plichten), samenwerking met andere kerken en zeker ook: innerlijke secularisatie – wanneer ook kerkmensen vervreemden van de kerk. ‘Er is een relativisme binnen de kerken gekomen dat fataal wordt geacht voor gezamenlijk gedeelde overtuigingen’ (blz. 51). Opvallend is de uithaal naar autonomie: ‘Wie autonomie hoog in het vaandel heeft staan, moet weinig van een kerk, en overigens ook weinig van een religieuze levenshouding in het algemeen, hebben’ (blz. 61). Opvallend is ook de slotzin van dit hoofdstuk: ‘Ook na 2020 zijn er nog meer dan 3000 kerkgebouwen in Nederland… tenzij het Koninkrijk van God morgen aanbreekt en de mensen zullen kunnen wonen in een “huis met vele woningen” ’ (blz. 75).

Plaatsbepaling
Het tweede deel, door Jaap Broekhuizen en Door Jelsma, is geschreven vanuit het perspectief van juridische regelingen en religieus erfgoed. Het schetst de hoofdlijnen van juridische procedures en de mogelijkheden van de overgang van traditioneel gebruik naar herbestemming. Verschillende regelgevingen van ruimtelijke ordening en monumentenbescherming passeren de revue. Het hoofdstuk is indrukwekkend actueel, wat onder andere blijkt uit de verwijzing naar de net verschenen publicatie van de Rijkdienst van het Cultureel Erfgoed: Een toekomst voor kerkgebouwen.

Niet iedereen zal deze juridische stof even boeiend vinden, maar het staat wel met beide voeten in de praktijk waarmee kerkbesturen en eigenaren te maken krijgen. Dat geldt zeker ook voor de opmerkingen over subsidie en bijvoorbeeld crowd-funding, waarbij veel kleine bijdragen een grote investering vormen. Dit deel geeft het boek een stevige basis. Alleen leert de praktijk dat juist deze regelingen zeer snel wijzigen…

Processen
Het derde deel, over ‘Processen’, vormt het leeuwendeel. Het zoomt in op de betrokkenen met hun gevoelens en belevingen. De pijn van het loslaten, de gevoeligheden van de procedures en communicatie. Gepleit wordt voor projectmatig werken in verschillende fasen wanneer kerksluiting dreigt. Hier wordt geput uit de ervaringen van het kerkelijk opbouwwerk (blz. 167). De vraag naar de factoren die leiden tot sluiting komt nu in organisatorische zin aan de orde: afnemende middelen, afnemend ledental, afnemende kwaliteit van de leiding en toenemende kosten van de gebouwen. De adder onder het gras kan dan zijn dat men het zó druk krijgt met het instandhouden van wat toch wegvalt, dat noodzakelijke vernieuwing uitblijft. ‘Er komt geen impuls tot innovatie, ook niet vanuit de actieve kern. De horizon is beperkt tot hooguit het maken van meer reclame’ (blz. 195). Dit zijn uitdagende opmerkingen, zoals ook de vraag: ‘Waartoe heeft God ons in deze situatie geroepen?’ (blz. 198). Vervolgens gaat het echter weer over vragen naar variatie in exploitatie, jaarrekeningen en begrotingen.

Hierdoor blijft de sfeer voor mij wat afstandelijk, zoals bij de analyse van de verschillende verantwoordelijkheden van kerkenraad, gemeente en kerkrentmeesters. Natuurlijk is een drievoudige reflectie van de voorganger als persoon, professie en ambt van belang, maar het blijft naar mijn gevoelen wat verafstaan van de ook genoemde boosheid en verdriet van alle of vele betrokkenen.

De vraag is of kerksluiting in termen van een collectief rouwproces uitgelegd moet worden
Het denkraster is dat van een rouwproces (blz. 237). De inzet is het collectief en men werkt met modellen van conflicten. Verbazingwekkend is het citeren van het Harvard-model voor onderhandelingen op blz. 246, zonder enige bronverwijzing! Ook daar ontbreekt uitgerekend het belang van het individu, die ene specifieke kerkmens die met al zijn vallen en opstaan zijn godshuis ziet wegvallen. Het vaak aan dit schema gekoppelde commitment aan de gemaakte keuzes blijft hier onderbelicht: hoe zet men de gemaakte keuze in de praktijk voort? Gaat men inderdaad verder in het nieuwe kerkgebouw of haakt men na kortere of langere tijd toch af? Transitiepastoraat (overgangspastoraat van de oude naar de nieuwe kerkplek) wordt vooral groepsmatig ingevuld: ‘Vooral de heilzame werking van groepssamenkomsten is immers zeer opmerkelijk. Voor velen is het de eerste kennismaking met groepspastoraat’ (blz. 273).

Voor de transitie van het ene naar het andere gebouw reikt het handboek allerlei rituelen aan. Bijbelteksten waarin pelgrims- en nomadenspiritualiteit naar voren komt, worden onder de aandacht gebracht, verwijzingen naar Psalmen, Abraham, Handelingen en Pinksteren. Gelukkig roept het boek zichzelf tot de orde met de opmerking dat de herkenning in die Bijbelverhalen slechts gedeeltelijk is, geforceerd over kan komen en als een soort legitimatie misbruikt zou kunnen worden ( blz. 281). Zonder dat zou bijna de indruk gewekt kunnen worden dat kerksluiting in een processie-tocht van pelgrims omgezet wordt. Maar inderdaad lijkt het wel een zwerftocht als mensen van het ene naar het andere gebouw moeten trekken en even later opnieuw…

Openbreken
Het handboek is een uiterst belangrijke publicatie voor allen die bij de ernst van kerksluiting betrokken zijn. Het geeft vele praktijkvoorbeelden, waardevolle informatie, suggesties en tips. Maar of kerksluiting vooral in termen van een collectief rouwproces uitgelegd moet worden, zoals hier gebeurt, lijkt mij de vraag. Is de laatste dienst in een kerkgebouw inderdaad zoiets als een begrafenis (blz. 282)? En zo ja: van wie dan, van wat? En om in dat beeld te blijven: was het een natuurlijk overlijden of was het niet-natuurlijk? Moord, doodslag, zelfmoord? Voor de verwerking, beleving en toonzetting levert dit grote verschillen op. Het handboek lijkt uit te gaan van: de noodgedwongen begrafenis van de kerkgemeenschap die straks op een andere plaats weer op moet staan. Dat kan natuurlijk zo zijn, maar als je die noodgedwongenheid niet zo beleeft, dan wordt alles toch anders?

Maar los van dat collectieve aspect: zijn voor velen de aanvechtingen niet heel persoonlijk en veel dieper? Is een kerksluiting niet de begrafenis van God die ik door mijn ontrouw en laksheid heb laten doodbloeden? Heb ik mijn ouders en voorgeslacht verraden door deze kerk op te moeten geven? En mijn kinderen die ik geen kerk kan overdragen? Is het geen oordeel Gods? En dan ook: God, God, waar blijft U met uw wonderen?

Er zou een ‘theologie van het kerkgebouw’ ontwikkeld moeten worden met thema’s als: Waarom hebben we gebouwen nodig, wat willen we ermee, wat dragen ze bij aan een goede wereld, wat betekenen ze voor geloven en wat niet. Kunnen we zonder? Zo nee: waarom niet? Als dat helder is, kunnen we kerkgebouwen – en het sluiten of bouwen ervan – wellicht beter plaatsen in ons collectieve en persoonlijke geloofsleven. Namelijk als een middel, gericht op een groter doel. Dan zou de discussie werkelijk open kunnen breken richting God. Richting Zijn en mijn loyaliteit aan de Goede Zaak.

Op deze wijze vraagt het boek nu al om een tweede druk, of een aanvulling met als variatie op de ondertitel: ‘De functie van hout en steen voor het geloofsleven van enkeling en gemeenschap’.

—
Mr. drs. J.C. Schaap is adviseur, mediator en interim-predikant, betrokken bij de protestantse gemeente Amstelveen. Het handboek Meer dan hout en steen is een uitgave van Uitgeverij Boekencentrum.

Deze recensie verscheen in opiniërend magazine voor protestants Nederland Woord & Dienst, jaargang 60 – nummer 11 – december 2011. Voor meer informatie en bestellen van dit nummer, klik hier.

De afgelopen maanden, tijdens al die gesprekken rond het ritueel slachten, kwam steeds die ene vraag naar boven. Wat zit er nu precies achter die gedrevenheid van al die voorstemmers voor een verbod op ritueel slachten? Honderdzestien van de honderdvijftig Tweede Kamerleden kiezen uiteindelijk voor het korten van burgers op hun rechten van godsdienstvrijheid. Is het de absolute zorg om dierenwelzijn die hun daartoe brengt? Van een Partij voor de Dieren, die tegen iedere vorm van slacht is, kan ik mij dat voorstellen. De meeste van haar volgelingen die ik de in de nu achter ons liggende periode heb gesproken eten helemaal geen vlees. Dierenwelzijn is hun credo. Maar deze fractie vertegenwoordigt slecht twee zetels in de Kamer. Van al die andere fracties eten heel wat leden vlees. En niet alleen tijdens de barbecue op het Binnenhof maar ook elders. Tijdens bijeenkomsten, dinertjes, recepties worden dierlijke producten genuttigd zonder dat op dat moment vragen worden gesteld waar die bitterballen en kippeboutjes nu eigenlijk vandaan komen.

Nee, het kunnen niet alleen maar dierenwelzijnszorgen zijn. Is het dan antisemitisme of Islamofobie? Nee, onder de voorstemmers zitten ook moslims of Joden die ik onmogelijk van zoveel zelfhaat kan betichten dat zij dat door middel van hun stem in de Kamer ook zichtbaar willen maken. Rest dus nog de optie van secularisatie. Met de opkomst van allerlei maatschappelijke bewegingen in onze samenleving, een ontwikkeling die al tijdens de emancipatie in de 18^e eeuw is begonnen, is de invloed van religie op ons dagelijks bestaan steeds minder geworden. Stromingen zoals socialisme, communisme, humanisme en nog vele anderen zijn gaandeweg een stempel gaan drukken op het leven in de openbare ruimte.

Ongelimiteerde communicatiemogelijkheden, de behoefte zich te ontdoen van ieder hoger gezag en daarnaast nog een aantal andere factoren maken deze ontwikkelingen van het laten verdwijnen van religie langzamerhand tot een einddoel. De secularisatie in de 21^ste eeuw zal mogelijk de geschiedenis in gaan als de afsluiting van de Emancipatiegolf waarmee de Europese burger ooit afscheid nam van de middeleeuwen. En daardoor zal in een seculiere samenleving geen ruimte meer worden gerealiseerd voor religie in het publieke domein. Gekoppeld aan met motief van dierenwelzijn is die seculiere samenleving dan ook wel te porren voor een ritueel slachtverbod.

Is secularisatie de laatste optie?

Ik ben van mening dat dat niet zo is. Secularisatie leidt tot een onverschilligheid ten opzichte van religie. Deze onverschilligheid dwingt tot het laten verdwijnen van religie. En daarmee zou het verhaal compleet zijn.

De gedrevenheid van de opponenten van het voortzetten van ritueel slachten toont echter meer dan dat. De terminologie die gebruikt is in het publieke debat toont nog een andere laag, verborgen onder die secularisatie die over ons land raast. En dat is een laag die veel heftiger is dan een hang naar secularisatie. In Nederland heerst een golf van geweldige boosheid op religie. Nu we zijn aangeland in een tijdperk waar het zich ontdoen van gezag een modeterm is geworden ontstaat de ruimte om boosheid te ventileren. Een dame op leeftijd die nu de kans krijgt haar boosheid te ventileren omdat zijn meer dan vijftig jaar geleden het deelnemen aan de Paasviering in haar kerk werd ontzegd omdat zij twee jaar na haar derde zwangerschap de plaatselijke geestelijke niet kon vertellen dat er opnieuw een boreling op komst was, rekent af met haar religie. Een jonge moeder die zich vanwege haar scheiding volkomen door de gemeente buitengesloten voelt treedt uit de kerk. Een overlevende van de Shoa die na tientallen jaren nog steeds niet kan verkroppen dat hem destijds het recht werd ontzegd om het `Kaddiesj-gebed voor de doden`uit te spreken omdat het op dat moment niet paste in de liturgische orde van de dienst keert de synagoge voorgoed de rug toe. Ouders die hun kinderen toevertrouwden aan geestelijken en die nu ervaren hoe deze kinderen in die kerkelijke instituten voorgoed beschadigd werden zijn in alle staten. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van die grote volkswoede tegen religie die wij nu meemaken. In zo een sfeer is de introductie van een verbod van bijvoorbeeld het ritueel slachten een haalbare kaart. Weg met iedere vorm van religie. Of het nu mijn godsdienst is of de godsdienst van de ander. Nederland is bezig met een afrekening van het eigen religieus erfgoed, van het religieus erfgoed van de ouders of zelfs van de grootouders.

Dit is een ernstige situatie. Maar, toch misschien wat minder ernstig als het zich laat aanzien. Secularisatie is een bijna onomkeerbaar proces. Vanuit een geseculariseerde samenleving is de weg terug naar een religieuze samenleving zo goed als ondoenlijk. Andere levensbeschouwingen nemen de rol van de religieuze levensvisie over.

Een boosheid echter komt op een gegeven moment tot bedaren. Na een jaar, na tien jaar, na vijftig jaar. Maar een boosheid gaat liggen. En dan? Dan vraagt men zich af hoe het nu verder moet. Vanaf dat moment ontstaat er ruimte om op die vraag een antwoord te formuleren. En dat zal een antwoord kunnen zijn binnen die religieuze dimensies die de mensheide opnieuw zekerheid en vastigheid kunnen bieden. Daar zullen de kerk, de moskeen en de synagoge op moeten inspelen. En ook kunnen inspelen. Laat dit dan maar de uitkomst zijn van het publieke debat dat de Islamitische en Joodse gemeenschap de afgelopen maanden zo heftig in ons land hebben moeten voeren.

Ook op Theoblogie: de blog (met video) Wel of geen koosjer vlees, wel of geen Joodse Nederlander?

—
Lody B. van de Kamp (1948) studeerde voor rabbijn aan talmoedscholen in Zwitserland en Engeland. Hij was daarna als rabbijn verbonden aan verschillende orthodox-Joodse gemeenten. Van de Kamp publiceert regelmatig in landelijke en lokale dag- en weekbladen. Ook geeft hij regelmatig spreekbeurten over Israël en het Jodendom.

Bij Uitgeverij Boekencentrum verschijnt in maart zijn nieuwe boek Dagboek van een verdoofd rabbijn. In dit dagboek schrijft hij over al zijn pogingen, debatten en gesprekken om inzicht te geven in zijn drijfveren, zijn traditie en de liefde van Joden voor de dieren. Om dit boek te bestellen, klik hier.

Bij Uitgeverij Mozaïek verscheen van zijn hand een aantal romans: Oorlogstranen, Weeskinderen en Alleen.

Sint, Sint, Sinterklaas
Makkers, staakt uw wild geraas
De zorgen aan de kant
Sint is in het land.

De periode rond 5 december is altijd weer een leerzame tijd. Het geloof dat aan de goedheiligman gehecht wordt of niet meer, de liturgie rond Sinterklaas, en de psychologische functies van dit feest geven soms een verrassend zicht op geleefd geloof en spiritualiteit in traditioneel -religieuze zin. Het is jammer dat de Sint nu weer naar Spanje afreist, want hij heeft mij dit jaar weer nieuwe inzichten opgeleverd. Nu wordt wat je ontdekt en wat je opvalt in een bepaalde situatie in belangrijke mate bepaald door het referentiekader dat je hebt. Anders gezegd: ‘de bril waarmee je kijkt’ of de ‘oren waarmee je hoort’ bepalen tot op zekere hoogte wat je ziet en hoort. Hoe deze dynamiek werkt, heb ik van verschillende kanten ervaren rond de publiekslezing die ik in het kader van de maand van de spiritualiteit heb gehouden in Groningen. Het kwam zowel naar voren in de belangstelling van de pers alsook in de manier waarop ikzelf kijk naar kerkdienst en preek. Beide aspecten komen aan de orde in deze blog na een korte weergave van de publiekslezing.

Ik geloof in mezelf: religie en spiritualiteit in een uitblinkcultuur was de titel van de lezing, waarin de gestalte en de rol van het zelf in onze huidige cultuur uitvoerig aan de orde kwamen. In een cultuur waarin zelf, zelfgevoel en zelfwaardering centraal staan, en waarin presteren, ambities waarmaken en gezien worden essentieel is, is een gezonde psychologische ontwikkeling van het zelf een ingewikkelde opgave. Immers, als mensen hebben wij twee ontwikkelingstaken te volbrengen. Allereerst moeten we leren om relaties aan te gaan met anderen en om verbonden te zijn met de wereld om ons heen. In de tweede plaats moeten we zelf iemand worden en binnen de matrix van relaties ons eigen ik ontwikkelen. Autonomie en individualiteit zijn daarbij belangrijk. Het is de kunst om deze twee taken in balans te houden en zowel verbonden te zijn met anderen alsook zelfstandig, autonoom te functioneren. In de huidige cultuur dreigt deze balans gemakkelijk zoek te raken, en in veel gevallen zie je dat ook gebeuren, wat resulteert in een sterke, en soms zelfs extreme, gerichtheid op het zelf ten koste van de gerichtheid op anderen.

Met dit zelf is in de uitblinkcultuur iets bijzonders aan de hand. Als mensen hebben wij niet alleen een beeld van wie we zijn, maar ook van wie we zouden willen zijn. Naast ons reële ik bestaat er dus een ideaal-ik, ik zoals ik droom over mezelf. In de uitblinkcultuur heeft dit ideaal-ik een dominante positie verkregen. Het is een norm geworden die mensen zichzelf opleggen: in de uitblinkcultuur moet ik mezelf waarmaken voor mezelf en presteren om mezelf te overtreffen. Het gaat er uiteindelijk om wie ik ben in eigen oog. Het bijzondere is dat die ideale norm geen vaag idee in het achterhoofd meer is, maar dat het ideale ik in zekere zin concreet gemaakt wordt. Social media als Facebook, Twitter en Hyves dwingen ons om onze eigen identiteit te construeren en te beslissen hoe we onszelf presenteren. Deze presentatie is een concrete gestalte van ons ideale zelf. Als gevolg van deze concretisering kan de spanning tussen het reële en concrete ik toenemen, en in veel gevallen gebeurt dat ook.

Het referentiekader van sommige hoorders van mijn boodschap over religie en spiritualiteit in de uitblinkcultuur zorgde ervoor het punt over de social media op selectieve wijze werd waargenomen en gecommuniceerd. De media bleken opeens geïnteresseerd. Kranten kopten met titels als Religie tegenkracht tegen Facebook en op de radio werd de vraag Twitteren of bidden? gesteld. Op Twitter ontstond een discussie over #uitblinkcultuur en Twitter. Op deze manier kreeg een korte illustratie binnen een uitvoeriger betoog opeens alle aandacht. De toon van bepaalde reacties bevestigde wel mijn constatering dat de social media zeer nauw gerelateerd zijn aan ons (ideale) zelf.

In mijn lezing heb ik laten zien hoe religie en spiritualiteit op verschillende manieren kunnen functioneren binnen de uitblinkcultuur. Religie en spiritualiteit kunnen allereerst een onderdeel zijn van die cultuur en functioneren om de behoeften van de uitblinkcultuur te kanaliseren en tot expressie te brengen. Religie en spiritualiteit worden dan een middel om het zelf verder te ont plooien en in overeenstemming te brengen met het ideale zelf. In de tweede plaats kunnen religie en spiritualiteit een versterkende factor zijn binnen de uitblinkcultuur en door bepaalde inhoudelijke opvattingen of bepaalde praktijken het uitblinken bekrachtigen. In de derde plaats kan religie functioneren als rem, en de uitblinkcultuur begrenzen, onder meer door de moraal, maar ook door de gemeenschap waarin je rekening dient te houden met elkaar, en door inhoudelijke noties. Tenslotte kan religie een heilzame functie vervullen, wanneer het mensen in relatie plaatst tot God en tot elkaar. ‘Mens, waar ben je?’ en ‘mens, waar is je broeder’ vraagt God in het begin van het boek Genesis. Zo blijkt al direct dat je als mens niet alleen op de wereld bent en dat de wereld niet om jou draait, maar dat je leeft in gemeenschap met de mensen om je heen leef je voor het aangezicht van God. Een God die als Schepper je bedoeld heeft in je eigen uniciteit, dat wel – maar die tegelijk weet dat je slechts mens bent, stoffelijk. Om die reden verwacht God geen goddelijke prestaties. Integendeel, het als God willen zijn is de hybris, de hoogmoed en de overmoed, bij uitstek, waarmee je jezelf een last oplegt die uiteindelijk te zwaar is om te dragen. Daar staat tegenover dat aanvaarding door God niet afhankelijk is van eigen prestaties, maar gebeurt op grond van Gods liefde. Bij falen en tekort schieten is vergeving en verzoening mogelijk, er kan een nieuwe start gemaakt worden, en als mens blijf je simul iustus et peccator. Dit geloof heeft dus een bevrijdende dimensie.

Voor deze heilzame functie van religie en geloof is het van belang dat religie een doel op zich is of wordt, in plaats van een middel om de eigen doelen te bereiken. Op die manier wordt de gerichtheid op het zelf gecorrigeerd en ontstaat er meer openheid voor de ander en voor God als de Ander. Echter, dat krijgt in de praktijk niet zo gemakkelijk gestalte als het opgeschreven wordt. Religie, kerk en geloof zijn immers zelf onderdeel van de cultuur, en worden ook beïnvloed door de op het zelf gerichte dynamiek van de cultuur. In een kerkdienst die ik laatst bezocht, werd me dat opnieuw duidelijk. Tijdens de dienst bekroop me een gevoel van vervreemding en vroeg ik me af: ‘Wat gebeurt hier? Wat klopt hier niet?’ Mijn eigen referentiekader bleek een selectieve rol te spelen, want opeens ontdekte ik dat er in liturgie en de preek een sterke gerichtheid op het zelf aanwezig was. We zongen liederen die benadrukten hoe fijn het zal zijn in de hemel, omdat God dan al onze tranen droogt en we nooit meer verdriet of pijn zullen ervaren. We hoorden hoe God ons bevrijdt van de negatieve gedachten waarmee wij onszelf gevangen houden, en hoe prachtig het zal zijn in de nieuwe tijd, waarin we helemaal zullen zijn zoals God ons bedoeld heeft. De christelijke variant van het Sinterklaasliedje dus: in plaats van de zorgen aan de kant, Sint is in het land zingen we niet langer meer getreurd want Jezus leeft.

Het dominante perspectief op geloof dat hier gecommuniceerd wordt, is dat geloof in God bijdraagt aan ons geluk en welzijn. Geloof is een middel voor onze zelfverwerkelijking en geeft een goed gevoel; God en Sinterklaas leveren ongeveer hetzelfde op. Het past helemaal binnen de psychologische constellatie die past binnen de uitblinkcultuur – maar religie en geloof vormen niet langer een tegenstem en een kritisch geluid. God als doel is uit het zicht verdwenen. Deze psychologische verschuiving heeft theologische implicaties. De notie van de gloria Dei wordt minder relevant. Dat het in geloven ook gaat om aanbidding, de eer van God, het groot maken van God, het gericht zijn op God om wie Hij is krijgt een secundaire plaats, en dat is op z’n zachtst gezegd jammer, zowel vanuit psychologisch als theologisch oogpunt.

Hoe past dit pleidooi voor geloof als ‘heilzaam tegenover’ bij mijn publicaties over het serieus nemen van de hoorder in de prediking en het aandacht hebben voor de leef- en belevingswereld van jongeren (zie bijvoorbeeld Alle aandacht! Preken voor kinderen en jongeren)? Die twee hoeven elkaar niet uit te sluiten. Integendeel, juist wanneer zaken als de uitblinkcultuur, de gerichtheid op het zelf en de rol van het ideale ik benoemd worden, en in de communicatie een verbinding gelegd wordt met de (jonge) hoorder, ontstaat er ruimte om de keerzijde te laten zien en het ‘heilzame tegenover’ gestalte te laten krijgen in de levens van de hoorder. Psychologisch gezien is de bevrijdende dimensie gelegen in een gerichtheid op en verbondenheid met God, wat bevrijdt van de druk van het zelf. Hier horen op de Ander gerichte gevoelens bij. Het gaat niet zozeer om de zelf-gerichte emoties als tevredenheid, kracht, en zelfvertrouwen, maar om emoties als liefde, genegenheid, en dankbaarheid, die gestalte krijgen binnen een relatie. Deze relationele emoties maken dat het bevrijdende aspect niet opnieuw een middel voor het eigen welzijn wordt, maar dat het werkelijk om een beweging naar de Ander toe gaat, en om verbondenheid omwille van de Ander. En dat is dus anders dan bij Sinterklaas.

—
Hanneke Schaap-Jonker is psycholoog en theoloog en richt zich op psychologische processen in religie, religieuze ervaring en religieuze praktijken. Het godsbeeld is een belangrijk thema in haar werk. Hanneke werkt als universitair docent godsdienstpsychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, faculteit godgeleerdheid en godsdienstwetenschap. Daarnaast is zij coördinator van het Kenniscentrum Religie en Levensbeschouwing in relatie tot Geestelijke Gezondheid bij Dimence. Van haar hand verscheen onlangs bij Uitgeverij Boekencentrum het boek Alle aandacht. Preken voor kinderen en jongeren.

Op 15 november 2011 hield zij in het kader van de Maand van de Spiritualiteit de publiekslezing Ik geloof in mezelf! Religie en spiritualiteit in een uitblinkcultuur.

Klik hier voor een samenvatting.
Klik hier voor een handout.